ورود اسلام به چین؛ از کاروان‌های جاده ابریشم تا بندر چوانجو، سنگ‌نوشته‌های فارسی و میراث ایرانی در چین
2026-10-27 - ۱۴۰۵-۰۸-۰۵
بازدید :
1000
مقدمه: سیزده قرن رابطه که در سنگ و چوب حک شده است
رابطه ایران و جهان اسلام با چین، یک داستان معاصر سیاسی نیست؛ یک پیوند سیزده‌قرنی است که در سنگ‌قبرها، کتیبه‌ها، مساجد، واژه‌ها و حتی چهره مردم برخی شهرهای چین باقی مانده است. نخستین هیئت رسمی مسلمانان در سال ۶۵۱ میلادی، یعنی حدود سی سال پس از هجرت، به دربار سلسله تانگ رسید و از همان زمان، تجار ایرانی، عرب و آسیای میانه، هم از راه خشکی در امتداد جاده ابریشم و هم از راه دریا از بندرهای جنوب، در چین ساکن شدند. نتیجه، شکل‌گیری یکی از قدیمی‌ترین جوامع مسلمان خارج از جهان اسلام بود که امروز بیش از بیست میلیون نفر جمعیت دارد.
این مقاله، روایتی تاریخی اما کاربردی است: می‌خواهیم بدانیم اسلام چگونه وارد چین شد، چه کسانی آن را آوردند، چه آثاری از آن‌ها باقی مانده و یک مسافر امروز، دقیقاً در کدام شهرها می‌تواند این آثار را ببیند. در پایان، یک مسیر سفر تاریخی پیشنهاد می‌دهیم که چوانجو، یانگژو، گوانگژو، شی‌آن، دونهوانگ و کاشغر را به هم وصل می‌کند. اگر تا امروز تصور می‌کردید میراث ایرانی در چین، محدود به چند واژه در متون باستانی است، سنگ‌قبرهای چوانجو نظر شما را عوض می‌کنند.
گاه‌شمار حضور اسلام در چین
| دوره | بازه زمانی | رویدادهای کلیدی |
|---|---|---|
| تانگ | ۶۱۸ تا ۹۰۷ میلادی | نخستین هیئت رسمی مسلمانان در سال ۶۵۱؛ تشکیل محله‌های تجاری خارجی در گوانگژو؛ ورود تجار عرب و ایرانی از راه دریا و آسیای میانه از راه خشکی |
| سونگ | ۹۶۰ تا ۱۲۷۹ | شکوفایی تجارت دریایی؛ رشد چوانجو با نام زایتون در منابع غربی؛ تأسیس مسجد چینگ‌جینگ در سال ۱۰۰۹ |
| یوان (مغول) | ۱۲۷۱ تا ۱۳۶۸ | مهاجرت گسترده مسلمانان آسیای میانه و ایران به چین؛ انتصاب مسلمانان در مقام‌های مالی و اداری؛ رواج واژه «هوی‌هوی» برای مسلمانان |
| مینگ | ۱۳۶۸ تا ۱۶۴۴ | چینی‌شدن تدریجی مسلمانان؛ ظهور قوم هوئی؛ سفرهای دریایی ژنگ‌هه؛ ساخت مساجد چینی‌سبک |
| چینگ | ۱۶۴۴ تا ۱۹۱۲ | گسترش فرقه‌های صوفیانه در شمال غرب؛ شورش‌های منطقه‌ای در یون‌نان و شمال غرب؛ مهاجرت به آسیای مرکزی |
| دوران معاصر | ۱۹۱۲ تا امروز | تشکیل انجمن اسلامی چین؛ شناسایی رسمی ده قوم مسلمان؛ رشد گردشگری حلال و بازسازی مساجد تاریخی |
مسیر خشکی؛ از کاشغر تا شی‌آن
مسیر زمینی، اسلام را از ماوراءالنهر، خراسان و آسیای میانه به چین آورد. کاروان‌ها از سمرقند و بخارا به کاشغر و ختن می‌رسیدند، سپس از دشت‌های سین‌کیانگ و دالان هکسی می‌گذشتند و از طریق لانژو و لوئویانگ به پایتخت‌های چین، یعنی چانگ‌آن (شی‌آن امروز) می‌رسیدند. در این مسیر، تجار سغدی نقش میانه‌گر را داشتند و پس از آن، تجار مسلمان فارسی‌زبان و تُرک‌زبان جای آن‌ها را گرفتند.
امروز در امتداد این مسیر، چند اثر برجسته باقی است: مسجد ایدکاه در کاشغر که در سال ۱۴۴۲ بنا شد و بزرگ‌ترین مسجد سین‌کیانگ است، مساجد تاریخی ختن و یارکند، و در دالان هکسی، مساجد دوران مینگ در ژانگ‌یه و جیوچوان. برای سفر در این مسیر، مقاله مسیر جاده ابریشم و دالان هکسی راهنمای کامل حمل‌ونقل و زمان‌بندی است و مقاله مساجد تاریخی چین، جزئیات معماری مساجد را داده است.
مسیر دریایی؛ بادهای موسمی و بندرهای ثروت
مسیر دریایی، از خلیج فارس و دریای عرب آغاز می‌شد و با استفاده از بادهای موسمی، کشتی‌ها را به سواحل هند، سپس به جنوب شرق آسیا و در نهایت به بندرهای جنوب چین می‌رساند. چهار بندر اصلی، گوانگژو، چوانجو، هانگژو و یانگژو بودند. چوانجو که در منابع عربی و اروپایی «زایتون» نامیده می‌شد، در قرن سیزدهم میلادی، یکی از بزرگ‌ترین بندرهای جهان بود و مارکوپولو و ابن‌بطوطه، هر دو از شکوه آن نوشته‌اند.
در این بندرها، تجار خارجی در محله‌های جداگانه سکونت داشتند که در چینی، «فانگ» نامیده می‌شد و مدیر داخلی خود را داشت. همین محله‌ها، هسته نخستین جوامع مسلمان چین بودند و مساجدشان، امروز از قدیمی‌ترین بناهای مذهبی کشورند: هوآیشنگ در گوانگژو، چینگ‌جینگ در چوانجو، فنگ‌هوانگ در هانگژو و سین‌خه در یانگژو. این چهار، در منابع چینی، «چهار مسجد بزرگ ساحل جنوب شرقی» نامیده می‌شوند.
سنگ‌نوشته‌های چوانجو؛ سندی که کمتر کسی می‌شناسد
در چوانجو، بیش از سیصد سنگ‌قبر و کتیبه عربی و فارسی کشف شده که امروز در موزه دریانوردی چوانجو و موزه تاریخ این شهر نگهداری می‌شوند. این سنگ‌ها، اسنادی بی‌نظیرند: نام‌های تاجران، تاریخ وفات، آیات قرآن، احادیث و در برخی موارد، اشعار فارسی. پژوهشگران، نام‌هایی از شهرهای ایرانی و آسیای میانه را روی این سنگ‌ها یافته‌اند که نشان می‌دهد جامعه تجاری چوانجو، شبکه‌ای پیوسته با بنادر خلیج فارس و هند بوده است.
در کنار سنگ‌قبرها، دو اثر دیگر اهمیت ویژه دارند. نخست، مزار مقدس دو قدیس در دامنه کوه لینگ‌شان که به دو مبلغ عرب منسوب است و از قرن‌ها پیش زیارتگاه مسلمانان چین بوده. دوم، مسجد چینگ‌جینگ با طاق‌های گرانیتی عربی‌سبک که قدیمی‌ترین سازه اسلامی باقی‌مانده در چین است. هر دو، بخشی از ثبت جهانی چوانجو در فهرست یونسکو هستند. برای برنامه بازدید، راهنمای عملی در مقاله مساجد تاریخی چین آمده است.
یانگژو، گوانگژو و پکن؛ سه مزار تاریخی دیگر
در یانگژو، آرامگاه پوهادین قرار دارد که بر پایه روایت، از نوادگان پیامبر اسلام بود و در سال ۱۲۷۵ میلادی به این شهر آمد و مسجد سین‌خه را بنیاد نهاد. این آرامگاه، امروز در کنار همان مسجد قرار دارد و یکی از زیارتگاه‌های مسلمانان چین است. در گوانگژو، مزاری منسوب به سعد بن ابی‌وقاص وجود دارد که در منابع چینی، «مزار باستانی قدیس» نامیده می‌شود و جامعه مسلمان گوانگژو، قرن‌ها از آن مراقبت کرده است. در پکن هم، محله نیوجیه با مسجدی از سال ۹۹۶ میلادی، مرکز تاریخی مسلمانان پایتخت است و گورستانی قدیمی با سنگ‌قبرهای دوران مینگ و چینگ در نزدیکی آن قرار دارد.
ژنگ‌هه؛ دریاسالار مسلمان چینی با ریشه ایرانی
کمتر چهره‌ای در تاریخ چین، به اندازه ژنگ‌هه برای مسافران ایرانی جالب است. او در سال ۱۳۷۱ میلادی در خانواده‌ای هوئی در کونیانگ استان یون‌نان زاده شد؛ خاندانش از نسل سید اجَل شمس‌الدین عمر بخاری، والی یون‌نان در دوران مغول، بودند و پدر و پدربزرگش، هر دو به حج رفته بودند. نام اصلی او، ما هه بود که بخش دوم آن، از نام خانوادگی ایرانی-اسلامی خانوادگی‌اش گرفته شده بود.
ژنگ‌هه در دوران سلسله مینگ، به فرمان دربار، هفت سفر دریایی بزرگ بین سال‌های ۱۴۰۵ تا ۱۴۳۳ را رهبری کرد و با ناوگانی عظیم، به جنوب شرق آسیا، هند، خلیج فارس، عربستان و سواحل شرق آفریقا رفت. این سفرها، بیش از هشت دهه پیش از سفرهای دریایی اروپایی‌ها انجام شد و اوج فناوری کشتی‌سازی چینی را نشان می‌داد. آرامگاه نمادین او در تپه‌های نیوشو در نزدیکی نانجینگ قرار دارد و موزه‌ای هم به یاد او ساخته شده است. جزئیات کامل سفرها و مسیر بازدید در مقاله ژنگ‌هه دریاسالار مسلمان چینی آمده است.
شکل‌گیری قوم هوئی؛ مسلمانانی که چینی شدند
در دوران مینگ، یک فرآیند مهم رخ داد: جوامع مسلمان که تا آن زمان زبان‌های عربی، فارسی و ترکی را حفظ کرده بودند، به‌تدریج چینی‌زبان شدند و در عین حال، هویت دینی خود را نگه داشتند. نتیجه، شکل‌گیری قوم هوئی بود؛ مسلمانانی چینی‌زبان که امروز بزرگ‌ترین گروه مسلمان چین‌اند و در همه استان‌ها حضور دارند. نشانه این تاریخ، در نام‌های خانوادگی هوئی‌ها باقی است: بسیاری از آن‌ها، از واژه‌های عربی و فارسی گرفته شده‌اند. برای مثال، نام خانوادگی «ما» از محمد، «نا» از ناصرالدین، «سای» از سید، «دینگ» از دین، «ها» از حسن و «شا» از شاه گرفته شده است. مقاله مسلمانان هوئی در چین، این جامعه را کامل معرفی می‌کند.
ردپای زبان‌های ایرانی در واژگان چینی
یکی از جالب‌ترین جنبه‌های این رابطه، واژگانی است که از زبان‌های ایرانی به چینی راه یافته‌اند. فهرست زیر، چند نمونه شناخته‌شده است:
- شیر: واژه «شی‌تسه» در چینی، از ریشه ایرانی شیر گرفته شده است؛ حیوانی که در چین وجود نداشت و نامش با خود حیوان، از راه آسیای میانه آمد.
- انگور: «پوتائو» از ریشه‌های ایرانی باستان و باختری است و همراه با خود انگور و روش شراب‌سازی، در دوران هان وارد چین شد.
- یونجه: «مو‌شو» یکی دیگر از وام‌واژه‌های باختری است که برای علوفه اسب‌های وارداتی به کار می‌رفت.
- گل یاس: «مو‌لی» از ریشه ایرانی یاسمن گرفته شده و امروز نام یکی از مشهورترین ترانه‌های محلی چین است.
- بادام و انار: «بادان‌مو» و «شی‌لیو» هم از ریشه‌های ایرانی‌اند و نشان می‌دهند چه تعداد از گیاهان خوراکی چین، از راه ایران و آسیای میانه وارد شده‌اند.
این وام‌واژه‌ها، یک نکته مهم را روشن می‌کنند: تبادل فرهنگی ایران و چین، فقط در سطح کالا نبود، بلکه در سطح زبان، کشاورزی، موسیقی و حتی آشپزی جریان داشت.
میراث زنده امروز؛ از تجارت تا گردشگری
امروز، این رابطه تاریخی در سه حوزه زنده است. نخست، تجارت: شهرهای یی‌و، گوانگژو، شنژن و شانگهای، میزبان هزاران تاجر ایرانی و خاورمیانه‌ای هستند و محله‌های عربی‌زبان با رستوران‌ها و فروشگاه‌های حلال در آن‌ها شکل گرفته است. دوم، گردشگری: رشد سفر مسلمانان به چین، زیرساخت گردشگری حلال را گسترش داده و هتل‌ها و رستوران‌های دارای نشان «چینگ‌ژن» یا حلال، در شهرهای بزرگ زیاد شده‌اند. سوم، پژوهش و احیا: بازسازی مساجد تاریخی، موزه‌سازی در چوانجو و یینچوان و نمایشگاه‌های مشترک ایران و چین، بخشی از این احیا است. برای جزئیات عملی سفر، مقاله سفر مسلمانان به چین راهنمای کاملی دارد.
مسیر پیشنهادی سفر تاریخی اسلام در چین
- بخش ساحلی (پنج تا هفت روز): پرواز به گوانگژو، بازدید مسجد هوآیشنگ و مزار، سپس با قطار به چوانجو برای مسجد چینگ‌جینگ، مزار دو قدیس و موزه دریانوردی؛ بعد هانگژو برای مسجد فنگ‌هوانگ و در پایان یانگژو برای مسجد سین‌خه و آرامگاه پوهادین.
- بخش جاده ابریشم (ده تا دوازده روز): شی‌آن با مسجد بزرگ و محله مسلمانان، سپس لانژو، لینشیا، یینچوان، دالان هکسی با ژانگ‌یه و جیوچوان، دونهوانگ و در نهایت کاشغر.
- بخش پایتختی (سه روز): پکن با نیوجیه، موزه ملی و سنگ‌نوشته نسطوری و در صورت امکان، نانجینگ برای آرامگاه ژنگ‌هه.
اگر فقط یک بخش را انتخاب کنید، مسیر ساحلی ساده‌تر، گرم‌تر و با حمل‌ونقل سریع‌تر است و چوانجو، غنی‌ترین مجموعه اسناد تاریخی را دارد. اگر به دنبال تجربه فرهنگی عمیق‌تر و متفاوت‌تر هستید، مسیر جاده ابریشم با کاشغر و لینشیا، چینِ دیگری را نشان می‌دهد.
چک‌لیست سفر تاریخی-اسلامی چین
- انتخاب یکی از سه بخش مسیر بر پایه زمان و فصل سفر
- هماهنگی بازدید از مساجد فعال و مزارها با متولیان
- بازدید از موزه دریانوردی چوانجو برای دیدن سنگ‌نوشته‌ها
- رزرو قطار بین گوانگژو، چوانجو و هانگژو چند روز پیش از حرکت
- بررسی شرایط ویزا یا ترانزیت بدون ویزا برای مسیرهای چندشهری
- همراه داشتن گذرنامه برای بازرسی‌های سین‌کیانگ
- یادداشت کردن نام چینی اماکن برای تاکسی و نقشه
- برنامه‌ریزی وعده‌های غذایی حلال در اطراف هر محله مسلمان‌نشین
مطالب مرتبط همین دسته
- مساجد تاریخی چین؛ راهنمای بازدید از مسجد بزرگ شی‌آن، نیوجیه پکن، هوآیشنگ گوانگژو، چینگ‌جینگ چوانجو و ایدکاه کاشغر
- مسلمانان چین امروز؛ ده قوم مسلمان، جمعیت، پراکندگی جغرافیایی، زبان و فرهنگ هوئی، اویغور، قزاق، سالار و تاجیک
- راهنمای سفر مسلمانان به چین؛ نماز و قبله، وضو، غذای حلال، هتل و برنامه شهر به شهر برای مسافران ایرانی
- چوانجو، یینچوان و لینشیا؛ سه قطب میراث اسلامی چین که کمتر گردشگری می‌بیند
پرسش‌های پرتکرار
اسلام در چه سالی وارد چین شد؟ نخستین هیئت رسمی مسلمانان در سال ۶۵۱ میلادی، در دوران سلسله تانگ، به دربار چین رسید. اما حضور تجاری پیش از آن هم در بندرهای جنوب وجود داشته است.
قدیمی‌ترین مسجد باقی‌مانده چین کدام است؟ مسجد چینگ‌جینگ در چوانجو با تاریخ ساخت ۱۰۰۹ تا ۱۰۱۰ میلادی، قدیمی‌ترین سازه اسلامی باقی‌مانده است. مساجد هوآیشنگ و نیوجیه قدیمی‌تر روایت می‌شوند، اما ساختمان‌های امروزی آن‌ها بازسازی‌شده است.
آیا واقعاً سنگ‌نوشته فارسی در چین وجود دارد؟ بله. در چوانجو و چند شهر دیگر، سنگ‌قبرها و کتیبه‌هایی با متن عربی و فارسی کشف شده که بخشی از آن‌ها در موزه‌ها نگهداری می‌شود و شامل نام تجار، تاریخ‌ها و در مواردی اشعار فارسی است.
ژنگ‌هه مسلمان بود؟ بله. او از یک خانواده هوئی در یون‌نان بود و اجدادش از آسیای میانه آمده بودند. آرامگاه نمادین او در نزدیکی نانجینگ قرار دارد.
کدام شهر برای دیدن میراث ایرانی-اسلامی بهتر است؟ چوانجو از نظر اسناد تاریخی و سنگ‌نوشته‌ها بی‌رقیب است؛ کاشغر از نظر فرهنگ زنده اسلامی؛ و شی‌آن از نظر ترکیب تاریخ جاده ابریشم با زیرساخت گردشگری.
آیا بازدید از این اماکن برای غیرمسلمانان آزاد است؟ در بیشتر مساجد بزرگ و موزه‌ها، بله. در مزارها و نمازخانه‌ها، رعایت پوشش و اجازه گرفتن لازم است. جزئیات در مقاله آداب مذهبی در چین آمده است.
نکته حرفه‌ای ویزاجت: اگر می‌خواهید تاریخ اسلام در چین را بفهمید، سه مکان را در اولویت بگذارید و بقیه را به حاشیه ببرید. نخست، چوانجو؛ چون در هیچ شهر دیگری، این‌قدر سند مکتوب و سنگی از جامعه تجاری مسلمان باقی نمانده است. موزه دریانوردی و مسجد چینگ‌جینگ را با هم ببینید و حتماً نیم‌روز وقت بگذارید. دوم، شی‌آن؛ چون مسجد بزرگ آن، کامل‌ترین نمونه معماری اسلامی-چینی است و محله مسلمانان اطرافش، هنوز زنده است. سوم، کاشغر؛ چون تنها جایی است که فرهنگ اسلامی با چهره آسیای مرکزی، بدون واسطه دیده می‌شود. قاعده دوم، «راهنمای آشنا به موضوع» است: در این اماکن، تابلوهای توضیحی اغلب کوتاه و چینی‌اند و بدون روایت تاریخی، یک سنگ‌قبر فقط یک سنگ است. قاعده سوم، ترکیب با موزه‌ها است؛ موزه‌های استانی در گوانگژو، چوانجو، نانجینگ و اورومچی، بخش‌های اختصاصی برای تاریخ اسلام و جاده ابریشم دارند که معمولاً از خود اماکن مذهبی، اطلاعات دقیق‌تری ارائه می‌دهند. ما در ویزاجت، مسیرهای میراث اسلامی را با راهنمای آشنا به تاریخ، هماهنگی بازدید از مزارها و مساجد، و برنامه غذایی حلال طراحی و اجرا می‌کنیم. با کارشناسان ویزاجت تماس بگیرید یا فرم درخواست را در وب‌سایت تکمیل کنید.
برای ویزای چین آماده‌اید؟
درخواست ویزای چین خود را همین حالا ثبت کنید.
