مسلمانان چین امروز؛ ده قوم مسلمان، جمعیت، پراکندگی جغرافیایی، زبان و فرهنگ هوئی، اویغور، قزاق، سالار و تاجیک
2026-10-27 - ۱۴۰۵-۰۸-۰۵
بازدید :
1000
مقدمه: مسلمانان چین، یک جامعه نیست؛ ده جامعه‌اند
وقتی درباره مسلمانان چین صحبت می‌شود، اغلب یک تصویر واحد در ذهن شکل می‌گیرد؛ اما واقعیت این است که در تقسیم‌بندی رسمی پنجاه‌وشش قوم چین، ده قوم به‌عنوان قوم مسلمان شناخته می‌شوند و این ده، از نظر زبان، ریشه نژادی، جغرافیا، آشپزی، موسیقی و حتی سبک معماری، تفاوت‌های عمیقی با هم دارند. جمعیت کل این اقوام، بین بیست تا سی میلیون نفر برآورد می‌شود که حدود یک و نیم تا دو درصد جمعیت چین است؛ عددی کوچک در نسبت، اما بزرگ در تنوع.
دو گروه بزرگ، یعنی هوئی و اویغور، نزدیک به چهار پنجم این جمعیت را تشکیل می‌دهند و هشت گروه دیگر، جوامع کوچک‌تر اما فرهنگی‌ترند. برای مسافر، این تنوع، فرصت دیدن چند چینِ متفاوت در یک سفر است: از محله‌های هوئی‌نشین پکن و یینچوان با آشپزی چینی-حلال، تا بازارهای اویغوری کاشغر با موسیقی موکام، تا ییلاق‌های قزاق‌نشین ایلی با اسب و عقاب، تا دره‌های پامیر با تاجیک‌های ایرانی‌زبان. این مقاله، نقشه کامل این ده قوم را می‌دهد: جمعیت، زبان، منطقه، ویژگی فرهنگی و اینکه هرکدام را در سفر کجا می‌توان دید.
جدول ده قوم مسلمان چین
| قوم | جمعیت تقریبی | زبان | منطقه اصلی | ویژگی فرهنگی شاخص |
|---|---|---|---|---|
| هوئی | حدود یازده میلیون | چینی ماندارین با واژگان عربی و فارسی | همه استان‌ها؛ تمرکز در نینگشیا، گانسو، چینگهای، یون‌نان | آشپزی حلال چینی، نودل لانژو، شبکه رستوران‌های چینگ‌ژن |
| اویغور | حدود دوازده میلیون | اویغوری (شاخه ترکی) با خط عربی | سین‌کیانگ؛ کاشغر، هوتان، آق‌سو، تورفان، اورومچی | موکام، رقص، نان تنوری، کباب، بافت اطلس، معماری خشتی |
| قزاق | حدود یک و شش‌دهم میلیون | قزاقی | ایلی، آلتای و تارباغاتای در سین‌کیانگ | زندگی عشایری، اسب‌سواری، شکار با عقاب، شعر و موسیقی دوتار و دُمبرا |
| دونگشیانگ | حدود هفتصد هزار | دونگشیانی (شاخه مغولی) | شهرستان دونگشیانگ در گانسو | کشاورزی کوهستانی، غذاهای گندمی، حفظ سنت شفاهی |
| قرقیز | حدود دویست هزار | قرقیزی | ولایت خودمختار کی‌جیل‌سو در سین‌کیانگ | حماسه ماناس، زندگی ییلاقی، نمدبافی |
| سالار | حدود صد و پنجاه هزار | سالاری (شاخه ترکی اغوزی) | شهرستان شون‌هوا در چینگهای | روایت مهاجرت از سمرقند، نگهداری کهن‌ترین نسخه خطی قرآن در چین |
| تاجیک | حدود پنجاه هزار | زبان‌های ایرانی شرقی؛ سریکلی و واخی | تاشکورگان در سین‌کیانگ | تنها گروه ایرانی‌زبان چین، موسیقی سرنا و دف، جشن‌های بهاری |
| بائوآن | حدود بیست و چهار هزار | بائوآنی (شاخه مغولی) | شهرستان جی‌شی‌شان در گانسو | چاقوسازی سنتی مشهور، کشاورزی و دامداری |
| ازبک | حدود ده هزار | ازبکی | ایلی، کاشغر و اورومچی در سین‌کیانگ | تجارت و پیشه‌وری شهری، موسیقی و رقص آسیای مرکزی |
| تاتار | حدود سه هزار | تاتاری | شهرهای شمال سین‌کیانگ | سنت مدرسه‌سازی و آموزش نوین در میان مسلمانان چین |
هوئی؛ مسلمانان چینی‌زبان که در همه‌جا هستند
هوئی‌ها، بزرگ‌ترین و پراکنده‌ترین قوم مسلمان چین‌اند و در همه استان‌های کشور حضور دارند؛ از محله نیوجیه در پکن تا روستاهای یون‌نان جنوبی. آن‌ها از نظر زبان، چینی‌زبان‌اند و از نظر چهره، در بسیاری موارد از جمعیت عمومی هان قابل تشخیص نیستند؛ تنها نشانه، پوشش، کلاه سفید مردان، روسری زنان، رستوران‌های حلال و مساجد محله است.
ریشه هوئی‌ها به تجار عرب، ایرانی و آسیای میانه‌ای بازمی‌گردد که از دوران تانگ به چین آمدند و با چینی‌های محلی ازدواج کردند. در دوران مینگ، این جامعه کاملاً چینی‌زبان شد و هویت مستقل خود را یافت. مهم‌ترین میراث فرهنگی هوئی‌ها، آشپزی است: شبکه رستوران‌های «چینگ‌ژن» که در همه شهرهای چین دیده می‌شوند، عمدتاً هوئی‌اند و غذاهایی مثل نودل گوشت لانژو، گوشت بره آب‌پز پکن و انواع نان‌های تنوری را رایج کرده‌اند. منطقه خودمختار نینگشیا، مرکز رسمی این قوم است و شهرهایی مثل یینچوان، ووژونگ و گوئوان، بافت هوئی‌نشین قوی دارند. در گانسو هم، شهر لینشیا یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی و آموزشی هوئی‌ها و اقوام همجوار است. برای آشنایی عمیق‌تر، مقاله مسلمانان هوئی در چین و مقاله نودل گوشت لانژو منابع خوبی هستند.
اویغور؛ فرهنگ آسیای مرکزی در شرق
اویغورها، دومین قوم بزرگ مسلمان چین‌اند و عمدتاً در منطقه خودمختار سین‌کیانگ زندگی می‌کنند. زبان اویغوری به شاخه ترکی تعلق دارد و با خط عربی نوشته می‌شود؛ ساختار فرهنگی اویغور، بسیار نزدیک به ازبکستان و آسیای مرکزی است تا به چین شرقی. شهرهای کاشغر، هوتان، آق‌سو، یارکند و تورفان، مراکز اصلی این فرهنگ‌اند.
برای مسافر، اویغور یعنی چهار چیز. نخست، موسیقی موکام که در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شده و مجموعه‌ای عظیم از مقام‌ها، ترانه‌ها و رقص‌ها است. دوم، بازارها؛ بازار بزرگ کاشغر و بازارهای محلی در شهرهای سین‌کیانگ، جایی هستند که ادویه، خشکبار، پارچه اطلس، ساز و ابزار مسگری خرید و فروش می‌شود. سوم، آشپزی؛ نان تنوری، پلو با هویج و گوشت، لاغمان، کباب سیخی و چای شیرنمک‌دار. چهارم، معماری خشتی شهر قدیمی کاشغر با کوچه‌های باریک، ایوان‌های چوبی و حیاط‌های سرپوشیده. مقاله غذای اویغوری سین‌کیانگ و مقاله شهر قدیمی کاشغر، این بخش را کامل پوشش داده‌اند.
قزاق، قرقیز و زندگی عشایری
قزاق‌های چین، عمدتاً در ولایت ایلی، آلتای و تارباغاتای در شمال سین‌کیانگ زندگی می‌کنند و یکی از زنده‌ترین فرهنگ‌های عشایری جهان را حفظ کرده‌اند. در فصل بهار و تابستان، کوچ به ییلاق انجام می‌شود و چادرهای نمدی در دامنه کوه‌ها برپا می‌گردد. اسب، هسته زندگی قزاقی است: مسابقات سوارکاری، بازی‌های سنتی مثل برداشتن پارچه از زمین هنگام تاخت و شکار با عقاب طلایی، از دیدنی‌ترین صحنه‌های سفر به این منطقه‌اند. جشن ناوریز در آغاز بهار، مهم‌ترین مناسبت قزاق‌ها است و با غذا، موسیقی دُمبرا و بازی‌های گروهی همراه است.
قرقیزهای چین، در ولایت خودمختار کی‌جیل‌سو در جنوب غربی سین‌کیانگ ساکن‌اند و حماسه «ماناس» را که یکی از طولانی‌ترین حماسه‌های شفاهی جهان است، حفظ کرده‌اند. نمدبافی، قالی‌بافی و موسیقی سه‌تار قرقیزی، از صنایع و هنرهای شاخص آن‌ها است. برای دیدن این فرهنگ‌ها، بهترین مسیر، ترکیب اورومچی با ایلی و دریاچه کاناس یا سایرام است.
سالار؛ روایتی که از سمرقند آغاز می‌شود
قوم سالار، یکی از کوچک‌ترین و جالب‌ترین اقوام مسلمان چین است و در شهرستان شون‌هوا استان چینگهای، در کناره رود زرد زندگی می‌کند. زبان سالاری به شاخه ترکی اغوزی نزدیک است و با ترکی استانبولی و ترکمنی، قرابت‌هایی دارد. روایت سنتی این قوم، از مهاجرت گروهی از سمرقند در قرن چهاردهم میلادی حکایت می‌کند که با یک شتر سفید حامل قرآن و آب سرزمین خود، سفر کردند و در جایی که آب و خاکش با آب و خاک سمرقند یکی بود، ساکن شدند. امروز، همان نسخه خطی کهن قرآن و چشمه‌ای که در روایت آمده، در منطقه نگهداری می‌شود و مزار این شتر، نماد هویت قوم است.
برای مسافر، شون‌هوا و روستاهای اطراف، تجربه‌ای متفاوت از چین‌اند: خانه‌های حیاط‌دار، مساجد چینی‌سبک، باغ‌های میوه در دره رود زرد و مهمان‌نوازی قوی. چون منطقه کوچک است و زیرساخت گردشگری محدود دارد، بازدید با راهنما توصیه می‌شود.
تاجیک‌های چین؛ تنها گروه ایرانی‌زبان کشور
برای مسافر ایرانی، هیچ بخشی از این فهرست به اندازه تاجیک‌های چین جالب نیست. آن‌ها در شهرستان تاشکورگان در جنوب غربی سین‌کیانگ، در ارتفاعات پامیر و در مرز با تاجیکستان، افغانستان و پاکستان زندگی می‌کنند و به دو زبان ایرانی شرقی، یعنی سریکلی و واخی، سخن می‌گویند. برخلاف تاجیکان تاجیکستان که به فارسی تاجیکی سخن می‌گویند، تاجیک‌های چین به زبان‌های پامیری نزدیک‌اند، اما پیوند زبانی و فرهنگی آن‌ها با جهان ایرانی، غیرقابل انکار است.
تاشکورگان، در مسیر جاده قره‌قروم قرار دارد و مسیر رسیدن به آن، از کاشغر به سمت غرب، یکی از زیباترین جاده‌های کوهستانی جهان است؛ از کنار دریاچه کاراکول با انعکاس کوه‌های برفی و دشت‌های مرتفع می‌گذرد. فرهنگ تاجیک‌های چین شامل موسیقی سرنا و دف، رقص‌های محلی، جشن‌های بهاری و سنت مهمان‌نوازی کوهستانی است. سفر به این منطقه، نیازمند آمادگی برای ارتفاع است؛ ارتفاع تاشکورگان بیش از سه هزار متر است و مقاله ارتفاع‌زدگی و آب‌وهوای ارتفاعات چین را پیش از رفتن بخوانید.
دونگشیانگ، بائوآن و دو گروه کوچک دیگر
دونگشیانگ‌ها در استان گانسو زندگی می‌کنند و زبانشان به شاخه مغولی تعلق دارد؛ آن‌ها عمدتاً کشاورز و دامدارند و غذاهای گندمی‌شان در منطقه معروف است. بائوآن‌ها، کوچک‌ترین گروه از نظر جمعیت، در شهرستان جی‌شی‌شان گانسو ساکن‌اند و چاقوهای دست‌ساز بائوآن، در سراسر شمال غرب چین شهرت دارند؛ این صنعت، هم یک هنر سنتی است و هم منبع درآمد اصلی خانواده‌ها. ازبک‌ها و تاتارها، دو گروه بسیار کوچک شهری‌اند که عمدتاً در شهرهای سین‌کیانگ زندگی می‌کنند. تاتارها، نقش مهمی در تاریخ آموزش نوین میان مسلمانان چین داشته‌اند و نخستین مدارس به سبک جدید را در منطقه تأسیس کردند.
آشپزی؛ تفاوت‌هایی که روی سفره دیده می‌شوند
| قوم | غذاهای شاخص | کجا بخوریم |
|---|---|---|
| هوئی | نودل گوشت لانژو، گوشت بره آب‌پز، نان تنوری، شیرینی‌های روغنی | لینشیا، یینچوان، نیوجیه پکن، محله مسلمانان شی‌آن |
| اویغور | نان تنوری، پلو اویغوری، لاغمان، کباب سیخی، کشک و ماست | کاشغر، اورومچی، تورفان، هوتان |
| قزاق | گوشت آب‌پز با خمیر، شیر تخمیری، چای شیر، پنیر خشک | ییلاق‌های ایلی و آلتای |
| قرقیز | نودل گوشتی، لبنیات، نان تنوری کوهستانی | کی‌جیل‌سو و روستاهای اطراف |
| تاجیک | سوپ گوشت و گندم، نان کوهستانی، لبنیات پرچرب | تاشکورگان و روستاهای پامیر |
یک قاعده کلی در آشپزی مسلمانان چین وجود دارد: هرچه به غرب بروید، گوشت بره، نان و لبنیات بیشتر می‌شود و هرچه به شرق بیایید، برنج، سبزیجات و تکنیک‌های چینی غالب می‌گردند. این الگو، دقیقاً بازتاب مسیرهای تاریخی ورود اسلام به چین است.
موسیقی، جشن‌ها و تقویم
دو مناسبت مشترک همه اقوام مسلمان چین، عید فطر و عید قربان است که در مساجد با نماز جماعت، بازدید خانوادگی و غذاهای ویژه برگزار می‌شود. در کنار آن، جشن‌های قومی وجود دارد: ناوریز در میان قزاق‌ها و برخی اویغورها، جشن‌های بهاری در میان تاجیک‌ها و مناسبت‌های محلی سالار. در حوزه موسیقی، موکام اویغوری در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شده و حماسه ماناس قرقیزها، یکی از بزرگ‌ترین حماسه‌های شفاهی جهان است. جشن‌ها و تقویم آن‌ها در مقاله جشنواره‌های اقلیت‌های قومی چین آمده است.
کجا برویم تا این فرهنگ‌ها را ببینیم؟
- نینگشیا (یینچوان، ووژونگ): مرکز هوئی‌ها با مساجد، موزه فرهنگ هوئی و آشپزی حلال فراوان؛ دسترسی آسان با قطار و هواپیما.
- گانسو (لینشیا، دنگ‌شیانگ، جی‌شی‌شان): قلب اقوام هوئی، دونگشیانگ و بائوآن با محله‌های تاریخی و کارگاه‌های صنایع دستی.
- چینگهای (شی‌نینگ، شون‌هوا): مساجد بزرگ، قوم سالار و ترکیب با فرهنگ تبتی منطقه.
- سین‌کیانگ جنوبی (کاشغر، هوتان): فرهنگ اویغوری در خالص‌ترین شکل، با بازارها، موسیقی و معماری خشتی.
- سین‌کیانگ شمالی (ایلی، آلتای، کاناس): فرهنگ قزاقی و طبیعت ییلاقی.
- تاشکورگان: فرهنگ تاجیک‌های ایرانی‌زبان و چشم‌اندازهای پامیر.
- پکن و شی‌آن: نمونه‌های شهری از جامعه هوئی با محله‌های تاریخی و رستوران‌های فراوان.
برای اقامت در مناطق روستایی، مقاله اقامتگاه‌های اقلیت‌های قومی گزینه‌های محلی را معرفی می‌کند و برای برنامه غذایی، مقاله سفر مسلمانان به چین راهنمای کاملی دارد.
چک‌لیست سفر فرهنگی به مناطق مسلمان‌نشین چین
- انتخاب منطقه بر پایه علاقه؛ شمال غرب برای فرهنگ هوئی، سین‌کیانگ جنوبی برای اویغور، ایلی برای قزاق، تاشکورگان برای تاجیک
- بررسی فصل؛ سین‌کیانگ در زمستان بسیار سرد و در تابستان گرم است
- همراه داشتن گذرنامه برای بازرسی‌های محلی
- احترام به آداب عکاسی از مردم و مراسم
- برنامه‌ریزی ارتفاع برای تاشکورگان و مناطق پامیر
- همراه داشتن وجه نقد؛ در روستاها پرداخت موبایلی گاهی دشوار است
- هماهنگی راهنمای محلی برای روستاهای سالار، بائوآن و قرقیز
مطالب مرتبط همین دسته
- مساجد تاریخی چین؛ راهنمای بازدید از مسجد بزرگ شی‌آن، نیوجیه پکن، هوآیشنگ گوانگژو، چینگ‌جینگ چوانجو و ایدکاه کاشغر
- ورود اسلام به چین؛ از کاروان‌های جاده ابریشم تا بندر چوانجو، سنگ‌نوشته‌های فارسی و میراث ایرانی در چین
- راهنمای سفر مسلمانان به چین؛ نماز و قبله، وضو، غذای حلال، هتل و برنامه شهر به شهر برای مسافران ایرانی
- چوانجو، یینچوان و لینشیا؛ سه قطب میراث اسلامی چین که کمتر گردشگری می‌بیند
پرسش‌های پرتکرار
چند قوم مسلمان در چین وجود دارد؟ در تقسیم‌بندی رسمی، ده قوم: هوئی، اویغور، قزاق، دونگشیانگ، قرقیز، سالار، تاجیک، بائوآن، ازبک و تاتار.
تفاوت هوئی و اویغور چیست؟ هوئی‌ها چینی‌زبان‌اند، در سراسر کشور پراکنده‌اند و فرهنگشان تلفیقی از چینی و اسلامی است. اویغورها ترک‌زبان‌اند، عمدتاً در سین‌کیانگ زندگی می‌کنند و فرهنگشان به آسیای مرکزی نزدیک است.
جمعیت مسلمانان چین چقدر است؟ برآوردها بین بیست تا سی میلیون نفر است، یعنی حدود یک و نیم تا دو درصد جمعیت کشور.
آیا تاجیک‌های چین واقعاً ایرانی‌زبان‌اند؟ بله. آن‌ها به زبان‌های سریکلی و واخی از شاخه زبان‌های ایرانی شرقی سخن می‌گویند و از این نظر، تنها گروه ایرانی‌زبان ساکن چین هستند.
برای دیدن فرهنگ قزاق‌ها، بهترین زمان کدام است؟ اواخر بهار تا اواسط تابستان، زمانی که کوچ به ییلاق انجام شده و چادرها برپا هستند. جشن ناوریز در آغاز بهار هم زمان جذابی است.
آیا سفر به سین‌کیانگ برای گردشگران خارجی آزاد است؟ بله، با گذرنامه و ویزای معتبر. اما بازرسی مدارک در اماکن عمومی رایج است و برخی مناطق مرزی نیازمند هماهنگی ویژه‌اند. پیش از سفر، شرایط روز را بررسی کنید.
نکته حرفه‌ای ویزاجت: تنوع مسلمانان چین را نمی‌شود در یک سفر دید؛ پس یک منطقه را عمیق بروید. اگر بار اول به چین می‌روید و زمان محدود دارید، نینگشیا و گانسو را انتخاب کنید؛ دسترسی آسان، امنیت بالا، فرهنگ هوئی غنی و آشپزی عالی. اگر عاشق فرهنگ‌های متفاوت و چشم‌اندازهای بکر هستید، سین‌کیانگ جنوبی با کاشغر و در صورت امکان، ادامه مسیر به تاشکورگان، بهترین انتخاب است؛ اما حداقل ده روز وقت و آمادگی برای شرایط جاده‌ای و ارتفاع نیاز دارید. قاعده دوم، «بازار قبل از موزه» است: در این مناطق، بازار محلی، زنده‌ترین موزه است؛ نان تنوری، ادویه، ساز و پارچه، بیش از هر تابلوی توضیحی، فرهنگ را روایت می‌کنند. قاعده سوم، احترام در عکاسی است؛ در جوامع سنتی، عکاسی بدون اجازه از زنان و سالمندان، حساسیت دارد و یک اشاره ساده، همه چیز را حل می‌کند. قاعده چهارم، راهنمای محلی است: در روستاهای سالار، بائوآن و قرقیز، بدون راهنما هم ارتباط سخت است و هم ممکن است ناخواسته آداب را بشکنید. ما در ویزاجت، سفرهای فرهنگی به شمال غرب و سین‌کیانگ را با راهنمای آشنا به زبان و فرهنگ منطقه، هماهنگی اقامت محلی و برنامه غذایی حلال اجرا می‌کنیم. با کارشناسان ویزاجت تماس بگیرید یا فرم درخواست را در وب‌سایت تکمیل کنید.
برای ویزای چین آماده‌اید؟
درخواست ویزای چین خود را همین حالا ثبت کنید.
